İshal nədir və nə zaman narahat olmalı?
İshal — bağırsaq fəaliyyətinin pozulması nəticəsində gün ərzində 3 və ya daha çox dəfə duru və ya sulu nəcis ifrazıdır. Qəfil başlayan qarın sancıları, köp, ürəkbulanma, qusma, qızdırma, nəcisdə selik və ya qan da müşayiət edə bilər.
Bəzən şikayətlər cəmi 1–3 gün davam edib öz-özünə keçir. Lakin 48–72 saatdan çox davam edirsə, yüksək hərarət, güclü qarın ağrısı, qanlı nəcis və ya susuzlaşma əlamətləri varsa, ya da həftələrlə təkrarlanırsa — səbəb mütləq araşdırılmalıdır. Çünki eyni mənzərənin arxasında bir-birindən tamamilə fərqli xəstəliklər dayana bilər.

İshalın səbəbləri nələrdir?
Səbəbləri beş əsas qrupa ayırmaq olar.

Bakterial səbəblər
Bəzi bakteriyalar kəskin bağırsaq infeksiyalarına yol açır. Bu zaman çox vaxt yüksək hərarət, qarın ağrısı, selikli və ya qanlı nəcis olur. Ən çox rast gəlinənlər:
-   Salmonella, Shigella və Campylobacter
-   İshal törədən Escherichia coli növləri (ETEC, EPEC, EHEC və s.)
-   Yersinia enterocolitica və Vibrio növləri
-   Clostridioides difficile — adətən antibiotik istifadəsindən sonra inkişaf edir

Viral səbəblər
Viruslar, xüsusən uşaqlarda, kəskin bağırsaq infeksiyalarının ən çox rast gəlinən səbəbidir. Əksər hallarda xəstəlik yüngül keçir və əsas məqsəd maye-duz (elektrolit) balansını qorumaq olur:
-   Rotavirus, Norovirus
-   Adenovirus (40/41), Astrovirus, Sapovirus

Parazitar səbəblər
Şikayətlər uzun müddət davam edir və ya təkrarlanırsa, parazitlər də nəzərə alınmalıdır:
-   Giardia lamblia və Entamoeba histolytica
-   Cryptosporidium və Cyclospora cayetanensis

Xroniki iltihabi bağırsaq xəstəlikləri
Şikayətlər 4 həftədən artıq davam edir və ya tez-tez təkrarlanırsa, səbəb infeksiya olmaya da bilər. Bu zaman Crohn xəstəliyi, ülserativ kolit və mikroskopik kolit kimi vəziyyətlər istisna edilməlidir. Belə hallarda kalprotektin və laktoferrin kimi iltihab göstəriciləri diaqnostikaya kömək edir.

Digər mümkün səbəblər
Bağırsaq fəaliyyətinin pozulması hər zaman infeksiya demək deyil. Aşağıdakılar da səbəb ola bilər:
-   Çölyak xəstəliyi (qlütenə həssaslıq)
-   Laktoza və ya fruktoza dözümsüzlüyü
-   Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu (İBS)
-   Pankreas ferment çatışmazlığı və hipertireoz
-   Bəzi dərmanlar (antibiotiklər, metformin, maqnezium tərkibli preparatlar və s.)

Hansı analizlər faydalı ola bilər?
Klinik vəziyyətdən asılı olaraq həkim aşağıdakı müayinələri tövsiyə edə bilər:
-   Nəcisin bakterioloji əkilməsi (bakteriyaların axtarışı)
-   Virus paneli və parazitoloji müayinə
-   Clostridioides difficile GDH və toksin testi
-   Kalprotektin və laktoferrin (bağırsaqda iltihab göstəriciləri)
-   Nəcisdə gizli qan müayinəsi
-   Zərurət olduqda digər laborator və instrumental müayinələr

İshal neçə gün davam edərsə narahat olmalıyam?
1–3 gün davam edən yüngül ishal çox vaxt öz-özünə keçir. 48–72 saatı keçirsə, yüksək hərarət, qanlı nəcis və ya susuzlaşma əlaməti varsa, həkimə müraciət etmək lazımdır.

Hər ishalda antibiotik içmək lazımdırmı?
Xeyr. İshalların böyük hissəsi viral mənşəlidir və antibiotik kömək etmir, hətta bəzən vəziyyəti pisləşdirə bilər. Antibiotikin lazım olub-olmadığına yalnız həkim — çox vaxt analiz nəticəsinə əsasən — qərar verir.

Nəcisdə qan görsəm nə etməliyəm?
Qanlı nəcis təxirə salınmamalı bir əlamətdir. Bu, bakterial infeksiya və ya iltihabi bağırsaq xəstəliyinin göstəricisi ola bilər — dərhal həkimə müraciət edin.

Analiz vermək niyə vacibdir?
Çünki eyni simptomun arxasında bakterial, viral, parazitar, iltihabi və ya qeyri-infeksion səbəb dayana bilər. Düzgün analiz səbəbi dəqiqləşdirir və uyğun müalicənin başlanmasına imkan verir.

BU ƏLAMƏTLƏR VARSA, TƏXİRƏ SALMADAN HƏKİMƏ MÜRACİƏT EDİN
-  İshal 48–72 saatdan çox davam edir
-  Yüksək hərarət (qızdırma) və güclü qarın ağrısı
-  Nəcisdə qan və ya selik
-  Susuzlaşma əlamətləri: ağız quruluğu, sidiyin azalması, güclü zəiflik, başgicəllənmə
-  Şikayətlər həftələrlə davam edir və ya təkrarlanır

Nəticə
Eyni simptomun arxasında onlarla fərqli səbəb dayana bilər. Buna görə də əsas məsələ simptomu deyil, səbəbi müalicə etməkdir.
İshalların çoxu qısa müddətdə keçsə də, uzunmüddətli, təkrarlanan və ya təhlükə əlamətləri ilə gedən hallarda düzgün seçilmiş analizlər diaqnozu dəqiqləşdirir və doğru müalicəyə yol açır.